27 januari 2010 - Een verkenning van de stand van zaken in 2009

In opdracht van het ministerie van BZK heeft IVA Beleidsonderzoek en Advies (Universiteit van Tilburg) op basis van literatuuronderzoek een inventarisatie en verkenning gemaakt van de ontwikkelingen die zich op het terrein van polarisatie en radicalisering in Nederland in 2009 hebben voorgedaan. De bevindingen van dit onderzoek staan in het rapport Polarisatie en radicalisering in Nederland. Een verkenning van de stand van zaken in 2009.

Het rapport is opgezet als een actualisering van de Trendanalyse 2008 (Ministerie van BZK, 18 december 2008. http://www.minbzk.nl/actueel?ActItmIdt=116267) op de onderdelen polarisatie, islamitisch radicalisme, rechts radicalisme en dierenrechtenextremisme. Het rapport is bovendien een uitbreiding van de Trendanalyse 2008. Het beschrijft namelijk ook de ontwikkelingen in 2009 op het gebied van links radicalisme, de huidige inzichten in de relatie tussen de voedingsbodem voor en processen van polarisatie en radicalisering, en de actuele inzichten in de relatie tussen polarisatie en radicalisering. Deze aandachtsgebieden ontbraken in voornoemde Trendanalyse 2008.

Begin november 2009 besteedden diverse nieuwsmedia ruime aandacht aan het onderzoek. Anders
dan toen werd gesuggereerd, bestond er geen nagenoeg afgerond onderzoeksverslag, maar slechts concepten van afzonderlijke hoofdstukken, waaraan nog volop werd gewerkt. Daarnaast zijn aan de onderzoekers ten onrechte beweringen toegeschreven, onder andere dat de Partij voor de Vrijheid systeemhaat tegen de overheid zou mobiliseren, de democratie zou ondermijnen en een gevaar zou zijn voor de staatsveiligheid. Deze beweringen kwamen in de concepten niet voor en worden evenmin gedaan in het thans voorliggende onderzoeksrapport.

Conclusies op hoofdlijnen

In 2009 zijn de voedingsbodem en hiermee ook de verschijningsvormen van polarisatie in Nederland diverser geworden. Bevolkingsgroepen ervaren verwijdering ten opzichte van elkaar, met name autochtone en islamitische allochtone groepen, al zijn er aanwijzingen dat deze groepen op het niveau van gedeelde waarden en wederzijdse verdraagzaamheid naar elkaar toegroeien. Ook het politieke debat is scherper geworden. Polarisatie is enerzijds een fundamenteel onderdeel van de democratische praktijk. Anderzijds kan polarisatie de participatie en het open debat ook bedreigen als ‘de sfeer’ zodanig slecht en beladen wordt dat mensen niet meer durven meedoen. Het rapport geeft voorbeelden van situaties waarin dat in 2009 aan de orde is geweest.

De groei van het islamitische radicalisme lijkt in 2009 enerzijds af te vlakken en zich te manifesteren
als een ‘politics of lifestyle’. Er is meer openheid in orthodoxe of fundamentalistische islamitische centra, die overigens professioneel blijven opereren. Anderzijds is er sprake van een scherpe, wellicht verscherpte perceptie van achterstelling en achterstand onder islamitische jongeren die in een orthodoxe of fundamentalistische opvatting van geloven houvast vinden in een (lokale én nationale) samenleving die zij als vijandig ervaren.

Het beeld van rechts radicalisme in 2009 toont in vergelijking met de Trendanalyse 2008 stabiliteit aan de ene kant. Een aantal verschijnselen is sindsdien niet of nauwelijks veranderd. Tegelijkertijd is aan
de andere kant duidelijk dat extreemrechts zich meer ‘op straat’ manifesteert.  Daarnaast is de PVV in 2009 zichtbaarder geworden en uit de partij zich in het publieke debat op een manier die als ’nieuw rechts radicaal’ en als ‘polariserend’ kan worden aangeduid.

Radicaal links is, net als radicaal rechts, eerder een beweging van meer of minder kleine formaties,
dan een brede maatschappelijke beweging. Radicaal links concentreert zich op ‘single issues’ als het asielbeleid, het ‘fascisme’, het dierenwelzijn, het milieu, of de herverdeling van welvaart in de wereld: soms met een onmiskenbare ideologische lading, dikwijls niet. Het extreemlinkse activisme is in essentie ‘vreedzaam’, naar eigen zeggen, maar het is duidelijk dat in extreemlinkse kringen bedreiging van en geweld tegen personen aan de orde is. Het aantal acties en incidenten lijkt de afgelopen jaren niet te zijn toegenomen. Wel is ook in 2009 sprake van toenemende verharding van de confrontatie
met tegenstanders en van een doelbewuste tactiek om personen te treffen.

Dat is niet alleen zichtbaar in de antifascistische actie of in acties tegen detentiecentra waar asielzoekers verblijven, maar bijvoorbeeld ook in de strijd voor dierenwelzijn en dierenrechten. Die strijd voor dierenwelzijn en dierenrechten is overigens niet exclusief een extreemlinkse strijd. Het is tevens een strijdpunt van extreemrechts. De meeste dierenrechtenactivisten zijn trouwens niet politiek georiënteerd. Dierenrechtenextremisme is op het ogenblik evenwel een van de meest zichtbare uitingen van radicaal links. Niet omdat het aantal acties toeneemt, maar vanwege de harde, soms gewelddadige tactieken die onder het vaandel van dierenwelzijn worden gehanteerd.

ONDERZOEKSRAPPORT downloaden